Nhà ở cho những người có thu nhập thấp là một vấn đề hết sức bức thiết ở hầu hết các địa phương trong cả nước. Hiện nay, với tổng số khoảng 11,3 triệu công nhân viên chức lao động, trong đó có 865.000 công nhân lao động ở 130 khu công nghiệp, khu chế xuất… thì chỉ có 20% công nhân có chỗ ở ổn định, còn lại chưa có chỗ ở hoặc phải thuê chỗ ở tạm với diện tích 2-3m2/người. Chỉ có 2% số lao động được ở trong các nhà trọ do chủ doanh nghiệp hoặc các tổ chức đoàn thể đầu tư xây dựng. Nhà trọ ở các khu công nghiệp phần lớn do người dân tự phát lập ra, không đảm bảo điều kiện về vệ sinh môi trường, điện, nước, ăn ở chật chội, làm ảnh hưởng đến sức khoẻ và năng suất lao động, dễ xẩy ra tệ nạn xã hội, Một bộ phận lớn cán bộ, công chức, viên chức, quân nhân, sỹ quan vẫn chưa có nhà ở vẫn phải thuê nhà ở với giá cao so với đồng lương hàng tháng (giá thuê khoảng từ 750.000đ đến 1.500.000đ/tháng) hoặc thuê nhà ở giá có rẻ hơn nhưng không đảm bảo các điều kiện sinh hoạt tối thiểu, ảnh hưởng đến sức khoẻ và khả năng tái tạo sức lao động; một số cán bộ được điều chuyển, các giáo viên ở vùng sâu, vùng xa vẫn ở trong những căn nhà tạm bợ, hoặc chỉ là những nhà tranh tre đơn sơ, lụp xụp.

Bộ Xây dựng đã có quy định về điều kiện tối thiểu của nhà ở (phòng ở) cho cho người lao động thuê để ở như các quy định về diện tích tối thiểu, về trang thiết bị phòng trọ.v.v..; Chính phủ đã ban hành Nghị định số 71/CP ngày 05/10/2001 về "ưu đãi đầu tư xây dựng nhà ở để bán và cho thuê", trong đó có quy định một số cơ chế, chính sách ưu đãi, khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư xây dựng nhà ở để bán và cho thuê đối với các đối tượng thu nhập thấp có khó khăn về nhà ở. Tuy vậy, từ đó đến nay các khu nhà được đầu tư xây dựng vẫn chủ yếu là nhà ở thương mại với giá cao nhằm thu lợi nhuận lớn nên những người có thu nhập thấp không thể với tới được.

Để tạo điều kiện tối đa để phát triển nhà ở cho các đối tượng có thu nhập thấp, Quốc hội đã thông qua Luật Nhà ở ngày 29/11/2005, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2006/NĐ-CP ngày 06/9/2006 "Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Nhà ở", trong đó đã quy định cụ thể các cơ chế, chính sách ưu đãi nhằm khuyến khích các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân tham gia phát triển nhà ở xã hội (như miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với đất xây dựng nhà ở xã hội; được miễn, giảm các khoản thuế liên quan theo quy định của pháp luật) để qua đó đáp ứng nhu cầu về nhà ở cho các đối tượng là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp thuộc lực lượng vũ trang, công nhân làm tại các khu kinh tế, khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao và các đối tượng có thu nhập thấp khác để thuê hoặc thuê mua với giá ưu đãi, phù hợp với túi tiền của những đối tượng này.

Mặc dù vậy, nhà ở cho các đối tượng có thu nhập thấp (nhất là công nhân ở các khu công nghiệp tập trung) vẫn còn hết sức bức xúc. Nguyên nhân là do nguồn vốn ngân sách để đầu tư xây dựng nhà ở xã hội còn hạn chế; chính sách về nhà ở xã hội mới được ban hành nên các địa phương chưa kịp triển khai (còn có địa phương còn chậm triển khai). Bên cạnh đó, một phần còn do cơ chế, chính sách đã ban hành chưa hấp dẫn để các doanh nghiệp mặn mà trong việc xây dựng nhà ở cho công nhân (nhà ở xã hội) như việc các đơn vị xây dựng nhà ở cho công nhân chưa được tính chi phí xây dựng nhà ở vào chi phí xản xuất kinh doanh để tính thuế thu nhập doanh nghiệp; chưa có sự hỗ trợ, giảm lãi suất vốn vay để xây dựng nhà ở cho công nhân….

Để thu hút được nhiều các doanh nghiệp tham gia vào việc xây dựng nhà ở cho công nhân thì Nhà nước cần có cơ chế ưu đãi hơn nữanhư có cơ chế cho vay vốn với lãi suất thấp (hoặc hỗ trợ lãi suất); tính chi phí xây dựng nhà ở cho công nhân vào chi phí sản xuất kinh doanh trong chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp.v.v.. để các doanh nghiệp mặn mà hơn trong đầu tư xây dựng nhà ở cho công nhân. Bên cạnh đó, các địa phương cần có những cơ chế thông thoáng, thủ tục đơn giản và có nhiều ưu đãi khuyến khích để thu hút các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân tham gia đầu tư xây dựng nhà ở xã hội để cho các đối tượng là cán bộ, công chức, công nhân ở các khu công nghiệp tập trung, quân nhân, sỹ quan chuyên nghiệp thuê hoặc thuê mua với giá phù hợp.

Nhà ở do người dân tự xây dựng để cho thuê trong điều kiện hiện nay là cần thiết nhằm đóng góp vào việc xã hội hoá nhà ở cho các đối tượng có thu nhập thấp. Tuy nhiên, các địa phương cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát đối với các hộ gia đình xây nhà ở cho thuê nhằm đảm bảo các điều kiện nhà ở tối thiểu cho những người có thu nhập thấp thuê theo đúng quy định về tiêu chuẩn nhà ở (phòng ở) cho công nhân thuê tại Quyết định số 17/2006/QĐ-BXD ngày 7/6/2006 của Bộ Xây dựng.

Các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nên sớm triển khai “Đề án xây dựng nhà ở xã hội”, thành lập Quỹ phát triển nhà ở (được tạo lập từ việc bán, cho thuê, cho thuê mua quỹ nhà ở thuộc sở hữu nhà nước trên địa bàn; được phép trích từ 30 đến 50% tiền sử dụng đất của các dự án phát triển nhà ở thương mại và các dự án khu đô thị mới trên địa bàn; ngân sách địa phương hỗ trợ hàng năm; tiền hỗ trợ, đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước; tiền huy động từ các nguồn hợp pháp khác theo quy định tại Điều 52 Luật Nhà ở); cần có quỹ nhà ở công vụ trên địa bàn để phục vụ cho các đối tượng được điều chuyển thuê trong thời gian đảm nhiệm công tác cũng như các đối tượng là giáo viên vùng sâu, vùng xa có chỗ ở để yên tâm trong sự nghiệp trồng người.

Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc, các cấp công đoàn và các tổ chức đoàn thể quần chúng nhân dân cần tăng cường công tác vận động, tuyên truyền các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tích cực ủng hộ và tham gia vào công tác xoá bỏ nhà tranh tre, tạm bợ; đóng góp để cải thiện điều kiện nhà ở cho những đối tượng nghèo theo tinh thần tương thân, tương ái, lá lành đùm lá rách như truyền thống ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Tại lễ tổng kết cuộc thi kiến trúc nhà ở xã hội năm 2006 do Hội kiến trúc sư Việt Nam tổ chức, kiến trúc sư Nguyễn Đình Thiết đã có thiết kế đạt giải nhì (không có giải nhất) với tính khả thi cao, là những căn hộ có diện tích từ 35 - 45m2, có giá bán xấp xỉ 100 – 150 triệu đồng, không có các thiết bị đắt tiền như cầu thang máy, thiết bị vệ sinh hiện đại nhưng vẫn đảm bảo những nhu cầu thiết yếu như phòng sinh hoạt văn hoá cộng đồng, nhà để xe, hệ thống hạ tầng ký thuật, phòng chống cháy, nổ…rất phù hợp với túi tiền và đáp ứng được ước mơ an cư đối với những đối tượng có thu nhập từ trung bình trở xuống đang thiếu nhà ở. Hiện nay, Hà Nội đã xây dựng nhà ở cho công nhân thuê bằng nguồn vốn ngân sách tại khu Kim Chung - huyện Đông Anh - thành phố Hà Nội, là nhà chung cư cao 6 tầng với 300 phòng, mỗi phòng từ 6 đến 15 người, không có thang máy nhưng vẫn đảm bảo đầy đủ điều kiện sinh hoạt vật chất, văn hoá tinh thần…Giá cho thuê từ 100.000 đến 130.000đ/người/tháng. Đây có thể là những mô hình để các địa phương tham khảo trong quá trình thực hiện.